Sint-Pieter basiliek

De Basilica di San Pietro, of St.-Pieter, is de beroemdste kerk ter wereld, een belangrijke bestemming voor katholieke pelgrims en de enige bezienswaardigheid in Rome die u gewoonweg niet mag missen, zelfs al zijn er binnen maar weinig belangrijke kunstwerken te ontdekken.

Geschiedenis van de basiliek

De kerk is gebouwd op de graftombe van Petrus, één van de apostelen en de eerste paus. De basiliek van tegenwoordig is niet de oorspronkelijke St.-Pieter. Petrus zelf werd ergens tussen 64 en 76 gekruisigd tijdens de vervolgingen van keizer Nero, waarschijnlijk op de hellingen boven de huidige kerk, en zijn volgelingen begroeven hem op een begraafplaats in de buurt. De plaats van zijn graftombe ligt naar verluidt onder het hoge altaar, een stelling die wordt onderbouwd door uitgebreid archeologisch onderzoek dat sinds 1939 in dit gebied werd verricht.

Rond 200 stond er waarschijnlijk een bepaald heiligdom gewijd aan de heilige, maar de eerste kerk die in documenten voorkomt werd in 326 opgericht door paus Silvester I onder het bewind van Constantinus de Grote, de eerste christelijke keizer. De kerk overleefde ruim 1000 jaar, maar in 1452 was het hoofdgebouw in een precaire staat. Nicolaas V, die toen paus was, stelde daarom voor een nieuwe basiliek te bouwen. De financiering ervan zou worden bijeengebracht door de christelijke wereld. Nicolaas liet voor de bouw 2500 wagens vol steen uit het Colosseum verwijderen en over de Tiber vervoeren. Uiteindelijk begon de bouw pas in 1506, en zou met vele valse starts en wijzigingen van het oorspronkelijke ontwerp, het grootste deel van de 300 jaar daarop in beslag nemen.

De architect die de opdracht kreeg een nieuwe kerk te ontwerpen en de oude te slopen, een taak waar circa 3000 arbeiders voor nodig waren, was Bramante. Hij stierf in 1516, en het duurde tot 1539 voordat Giuliano da Sangallo de opdracht verwierf het gebouw te voltooien. Zijn ontwerpen bleken van geen kant te deugen, en in 1546 riep paus Paulus III de hulp in van Michelangelo om het problematische project tot een goed einde te brengen. De kunstenaar, die toen 72 was, sloopt de toevoegingen van Sangallo en ontwierp een plan voor een koepel. Veel werk was voltooid toen Michelangelo in 1564 stierf, maar in 1590 werd het aangepast door een andere architect, Giacoma della Porta.

In 1605 werd Carlo Maderno gevraagd om de kerk opnieuw aan te passen, een ontwerp dat onder andere de bouw van de huidige façade in 1612 betrof. De grote barok architect Bernini voegde er nog finishing touches aan toe. De nieuwe kerk, een monument van architectonische compromissen, werd uiteindelijk ingewijd op 18 november 1626, precies 1300 jaar na de inwijding van de oorspronkelijke basiliek.

De Piazza

Bernini was niet alleen verantwoordelijk voor laatste verfijningen aan de kerk, maar ook voor het Piazza San Pietro (1656 - 1667), het enorme plein (340 m bij 240 m) dat de St.-Pieter voorziet van een statige omgeving. De enorme zuilenrijen van het piazza vormen twee halve cirkels, symbolen voor uitgestrekte armen die de bezoekende pelgrims omhelzen.

De zuilenrijen zijn vier pilaren dik en bevatten 284 zuilen, vergeet niet het beroemde tweetal stenen schijven te bekijken, die bij beide fonteinen op het plein liggen. Ze markeren elk het centrum van de ellips van een zuilenrij, het punt waar alle vier achterelkaar liggende zuilen uit één zuil lijken te bestaan. De standbeelden op de zuilenrijen stellen 140 heiligen voor; de kolossale 350 ton zware obelisk in het midden van het plein werd uit Egypte naar Rome gehaald door Caligula in 37. De bol op de top bevat een fragment van het Heilige Kruis (ooit dacht men dat het de as van Julius Caesar bevatte).

Het centrale balkon in de façade van de St.-Pieter is de plaats waar op verschillende heilige dagen een nieuwe paus wordt uitgeroepen, de paus nieuwe heiligen bekendmaakt en de zegen Urbi et Orbi verkondigt. De standbeelden die boven op de façade staan verbeelden Christus, Johannes de Doper en 11 van de apostelen, de ontbrekende apostel is St.-Petrus.

De beroemdste van de vijf poorten in de façade is de meest rechtse, de Porta Santa, die alleen in heilige jaren geopend wordt (de laatste keer was het jaar 2000). De centrale deuren (1433 - 1445), gegoten als gedenkteken aan het Concilie van Florence in 1439, zijn nog van de oorspronkelijke St.-Pieter afkomstig, zeldzame overblijfselen van de oude basiliek, die vrijwel geheel door Bramante werd vernietigd. Vandaar dat Bramante de bijnaam, ruinante (de vernietiger) kreeg.

In de basilica

Respectievelijk rechts en links van het portaal staan standbeelden van Constantijn (1670) en Karel de Grote (1735). De eerste indruk bij het binnengaan is die van een enorme omvang: de kerk is 185 meter lang, 119 meter hoog bij de koepel en kan meer dan 60.000 mensen bevatten. Jarenlang was het de grootste kerk ter wereld, maar moest deze titel overdragen aan een kopie van de St.-Pieter in Yamoussoukro, Ivoorkust.

Even na binnenkomst is op de marmeren vloer een serie koperen inscripties te lezen waar de 14 grootste kerken in de wereld na de St.-Pieter op staan. Een paar meter van de ingang geeft een rode porfieren schijf de plaats aan waar Karel de Grote in 800 werd gekroond tot heilige Romeinse keizer.

Tussen de rijen marmer en decoratieve artefacten zijn eigenlijk maar weinig echt grote kunstwerken te vinden, en het kost minder tijd ze allemaal te bekijken dan verwacht. Het eerste grote kunstwerk is meteen ook het belangrijkste: Michelangelo's beeld Pieta (1498 - 1499), een voorstelling van Maria die het dode lichaam van Christus op schoot houdt. Michelangelo maakte dit werk toen hij 23 was, en het is het enige kunstwerk dat hij signeerde, naar het schijnt omdat hij hoorde hoe een paar toeschouwers onenigheid hadden over wie de maker van het beeld was. Het kunstwerk staat nu achter glas, nadat het in 1972 met een bijl werd bewerkt.

Dieper de kerk in bevindt zich op het kruispunt het hoge altaar, dat alleen bij speciale gelegenheden door de paus wordt gebruikt, met daarboven een enorme baldakijn of baldacchino (1624 - 1633), gemaakt door Bernini met brons dat van het dak van het Pantheon werd gehaald. Het werd gebouwd voor Urbanus VIII, telg uit het geslacht Barberini, daarom komt de bij, het familiesymbool van de Barberini, herhaaldelijk op het werk voor.

Als u voor de baldakijn staat, bevindt zich rechts achter u een standbeeld van St.-Petrus op de Troon uit de 13e eeuw, niet te missen vanwege zijn rechtervoet, die door liefkozingen geheel glad is geworden, als gevolg van een aflaat die paus Pius in 1857 gedurende 50 dagen schonk aan iedereen die na de biecht het standbeeld kuste. De meningen over de maker van het beeld verschillen: lang werd gedacht dat het om een werk uit de 5e eeuw ging, maar later werd het toegeschreven aan de 13e-eeuwse Florentijnse beeldhouwer Arnolfo di Cambio.

In de apsis achter het hoge altaar staat Bernini's fijn afgewerkte Cattedra di San Pietro (1656 - 1665), een bronzen baldakijn die gebouwd werd om een troon te omsluiten die door St.-Petrus gebruikt zou zijn (waarschijnlijk uit de 9e eeuw stamt). Links en rechts ervan liggen twee pauselijke tombes: rechts Bernini's Monument voor Urbanus VIII (1627-1647), dat model stond voor barokke graftombes in heel Europa, en Guglielmo della Porta's Monument voor Paulus III (1551-1575) aan de linkerkant. De vrouwelijke figuren van Justitia en Voorzichtigheid op laatstgenoemde zijn naar het schijnt gemodelleerd naar de zuster en de moeder van de paus.

Bekijk ook Antonio Benci detto il Pollaiolo's Monument voor paus Innocentius VIII (1498), bij de tweede hoofdpilaar van het schip aan de rechterkant als u terugloopt naar de ingang. Het is gered uit de oude basiliek en laat Innocentius tweemaal zien, zittend en achteroverliggend.

De rest van de basiliek verbleekt ten opzichte van het uitzicht vanaf de koepel. De ingang is aan het eind van het schip aan de rechterkant als u voor het altaar staat. Er is een trap en een lift naar de eerste verdieping; van hieruit leidt weer een trap naar de hogere cilinder en galerij en tenslotte is er nog een steilere en smallere trap (eenrichtingsverkeer) naar de lantaarn op de top.

Beste tips

• In de St.-Pieter gelden strenge kledingvoorschriften, want het is immers in eerste instantie een religieuze plaats. Vrouwen mogen geen korte broek, korte rok of schaars topje dragen, en worden geacht blote schouders te bedekken. Mannen mogen ook geen korte broek dragen en dienen fatsoenlijk gekleed te gaan.
• Het enige wat u bij een bezoek aan de St.-Pieter absoluut niet moet missen is de beklimming van de koepel. Het uitzicht vanaf de top over de stad en het omringende platteland is een van de mooiste in de stad. Probeer er vroeg heen te gaan, om dat er nogal eens lange rijen staan, en ga op een dag waarop het helder weer is.
• Taverna Angelica is een goede keus voor een eenvoudige maaltijd op korte afstand van de St.-Pieter.

Nader bekeken

• Onder de St.-Pieter bevindt zich de Sacre Grotte Vaticane, een crypte met de graftombes van talrijke pausen. De ingang is bij de pilaar op het kruispunt in de kerk, met de standbeelden van St.-Petrus en St.-Andreas.

Te missen

• In de Schatkamer zijn geschenken verzameld die over de eeuwen heen aan de St.-Pieter werden gedaan, maar de beste objecten zijn allemaal naar de Vaticaanse musea overgebracht.